യാഗം: ഒരു പുരാതന അനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ അർത്ഥവും ഇന്നത്തെ പ്രസക്തിയും

ഒരു വിശ്വാസത്തിന്റെയോ ആചാരത്തിന്റെയോ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ ഏറ്റവും സഹായിക്കുന്ന ഒരു മാർഗം അത് എപ്പോൾ, എവിടെ, എന്തിനുവേണ്ടി, ആരാണ് ആരംഭിച്ചത് എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ യാഗത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഈ അന്വേഷണം വളരെ സങ്കീർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ യാഗം എപ്പോഴാണ് ആദ്യമായി ആരംഭിച്ചതെന്ന് നമുക്കറിയില്ല. ആദ്യമായി യാഗം അർപ്പിച്ച മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിൽ എന്തായിരുന്നു എന്നതും നമുക്ക് കൃത്യമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല.

വളരെ പുരാതനകാലം മുതൽ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ മൃഗബലിയും മറ്റു തരത്തിലുള്ള ബലികളും നിലനിന്നിരുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്ത് ഒരു കല്ലോ ബലിപീഠമോ സ്ഥാപിക്കുക, അവിടെ ഒരു മൃഗത്തെ കൊണ്ടുവരിക, അതിനെ കൊല്ലുക, അതിന്റെ ഒരു ഭാഗമോ മുഴുവനോ കത്തിക്കുക, ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഭക്ഷിക്കുക—ഇങ്ങനെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ നമുക്ക് ചരിത്രത്തിൽ കാണാം. കാലക്രമത്തിൽ പ്രദേശങ്ങൾക്കും സംസ്കാരങ്ങൾക്കും അനുസരിച്ച് ഈ ആചാരത്തിന്റെ രൂപവും അർത്ഥവും മാറി.

അതുകൊണ്ട് യാഗത്തെ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെയോ ഒരു പ്രത്യേക ജനതയുടെയോ മാത്രം കണ്ടുപിടിത്തമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യന്റെ പ്രാചീന മതജീവിതത്തിൽ പല സമൂഹങ്ങളിലും സ്വതന്ത്രമായി വളർന്നുവന്ന ഒരു ആചാരമാണത്.

യാഗത്തിനു പിന്നിലെ മനുഷ്യസങ്കൽപ്പം

ഒരു ആചാരം വെറുതെ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല. അതിനു പിന്നിൽ എന്തെങ്കിലും വിശ്വാസമോ സങ്കൽപ്പമോ ഉണ്ടായിരിക്കണം. യാഗത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ആ ആദിമ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനുള്ളിൽ കൃത്യമായി എന്താണ് ഉണ്ടായിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് അറിയില്ല. നമുക്ക് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നത് ചരിത്രപരമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചില സാധ്യതകൾ മനസ്സിലാക്കുക മാത്രമാണ്.

പുരാതന മനുഷ്യന് തന്റെ കഴിവിന്റെയും അറിവിന്റെയും പരിമിതികൾ വളരെ വ്യക്തമായിരുന്നു. തനിക്ക് അറിയാത്തതും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ പ്രകൃതിശക്തികൾ അവന്റെ ജീവിതത്തെ സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു. മഴ, വരൾച്ച, രോഗം, വിളവ്, മരണം, യുദ്ധം, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്തായിരുന്നു.

അതിനപ്പുറം ഒരു അതീന്ദ്രിയ ലോകമുണ്ടെന്നും അവിടെ മനുഷ്യനേക്കാൾ ശക്തിയുള്ള ദൈവങ്ങളോ ദൈവിക ശക്തികളോ ഉണ്ടെന്നും അവൻ സങ്കൽപ്പിച്ചു.

അദൃശ്യമായ ദൈവിക ലോകവുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും അവൻ തനിക്കറിയാവുന്ന മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ മാതൃകയിൽ ചിന്തിച്ചിരിക്കാം. രാജാവും പ്രജയും, ഉടയവനും അടിമയും, ജന്മിയും കുടിയാനും എന്നിങ്ങനെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ബന്ധങ്ങൾ അവന്റെ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെയും സ്വാധീനിച്ചിരിക്കാം.

ഒരു പ്രജ രാജാവിനെ ആദരിക്കുന്നതുപോലെ ദൈവത്തെ ആദരിക്കണം; ഒരു കുടിയാൻ തന്റെ ജന്മിയുടെ പ്രീതി നിലനിർത്താൻ തന്റെ അധ്വാനത്തിന്റെ ഫലം കാഴ്ചവയ്ക്കുന്നതുപോലെ മനുഷ്യനും ദൈവത്തിന് എന്തെങ്കിലും അർപ്പിക്കണം—ഇത്തരം ചിന്തകൾ യാഗത്തിന്റെ ചില രൂപങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ഉണ്ടായിരിക്കാം.

എന്നാൽ യാഗത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളെയും “ദൈവത്തിന്റെ പ്രീതി നേടാനുള്ള ശ്രമം” എന്ന ഒറ്റ ആശയത്തിൽ ഒതുക്കാൻ കഴിയില്ല. വിവിധ സമൂഹങ്ങളിൽ യാഗത്തിന് സമർപ്പണം, നന്ദി, കൂട്ടായ വിരുന്ന്, ശുദ്ധീകരണം, പ്രായശ്ചിത്തം തുടങ്ങിയ പല അർത്ഥങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് നമുക്ക് കാണാം.

അതുകൊണ്ട് യാഗത്തെക്കുറിച്ച് ഏറ്റവും സുരക്ഷിതമായി പറയാവുന്നത് ഇതാണ്: ദൈവവും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാതന മനുഷ്യന്റെ ധാരണകളുടെ ഒരു പ്രതീകാത്മക പ്രകടനമായിരുന്നു യാഗം.

യഹൂദമതത്തിലെ യാഗം

ഇസ്രായേൽ മതത്തിൽ യാഗം ക്രമേണ ഒരു സംഘടിത ആരാധനാക്രമമായി മാറി. യെരുശലേം ദേവാലയം, പുരോഹിതന്മാർ, ബലിപീഠം, വിവിധതരം യാഗങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു വലിയ മതസംവിധാനം രൂപപ്പെട്ടു.

എന്നാൽ യഹൂദ പാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ യാഗത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു ആഴത്തിലുള്ള വിമർശനപരമായ ശബ്ദം ഉണ്ടായിരുന്നു. പ്രവാചകന്മാർ പലപ്പോഴും യാഗത്തെക്കാൾ നീതി, കരുണ, അനുസരണം എന്നിവയ്ക്കാണ് പ്രാധാന്യം നൽകിയത്.

ഹോശേയയുടെ വാക്കുകളിൽ:

“യാഗത്തിലല്ല, കരുണയിലാണ് എനിക്ക് പ്രസാദം.”

യേശുവും ഈ വാക്കുകൾ ഉദ്ധരിച്ചു. ഇതിലൂടെ യാഗം തന്നെയാണ് ദൈവബന്ധത്തിന്റെ പരമമായ മാനദണ്ഡം എന്ന ധാരണയെ അദ്ദേഹം ചോദ്യം ചെയ്തു.

യേശുവിന്റെ ദൈവസങ്കൽപ്പവും യാഗവും

യേശുവിന്റെ ഉപദേശങ്ങളിൽ ദൈവവും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന് ഒരു പുതിയ ആഴം കാണാം. ദൈവത്തെ അദ്ദേഹം പ്രധാനമായും ഒരു ദൂരെയുള്ള ഭരണാധികാരിയായി അല്ല, പിതാവായി അവതരിപ്പിച്ചു.

മനുഷ്യൻ ദൈവത്തിന്റെ സ്നേഹം നേടിയെടുക്കേണ്ടതല്ല; ദൈവത്തിന്റെ സ്നേഹമാണ് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. സൂര്യനെ ദുഷ്ടന്മാരുടെയും നല്ലവരുടെയും മേൽ ഉദിപ്പിക്കുകയും എല്ലാവരെയും കരുതുകയും ചെയ്യുന്ന പിതാവിനെയാണ് യേശു അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിൽ ദൈവത്തിന്റെ പ്രീതി പിടിച്ചുപറ്റാൻ മനുഷ്യൻ എന്തെങ്കിലും കൊടുക്കേണ്ടതില്ല.

അതുകൊണ്ടാണ് യേശുവിന്റെ ഉപദേശങ്ങളിൽ കരുണ, സ്നേഹം, ക്ഷമ, നീതി, ദൈവത്തോടുള്ള വിശ്വാസം എന്നിവയ്ക്ക് യാഗത്തേക്കാൾ വലിയ സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നത്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു കാര്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം. യേശു യാഗത്തെ ഒരു തെറ്റായ ആചാരമായി പ്രഖ്യാപിച്ചതായി സുവിശേഷങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല. അദ്ദേഹം യാഗം അവസാനിപ്പിക്കണമെന്ന് ജനങ്ങളെ പഠിപ്പിച്ചതായും വ്യക്തമായ തെളിവില്ല. അദ്ദേഹം യഹൂദ ദേവാലയത്തിൽ പോയി, ദേവാലയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ ദുരുപയോഗത്തെ ശക്തമായി വിമർശിച്ചു.

“എന്റെ ആലയം സകലജാതികൾക്കും പ്രാർത്ഥനാലയം എന്നു വിളിക്കപ്പെടും; നിങ്ങൾ അതിനെ കള്ളന്മാരുടെ ഗുഹയാക്കി” എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ യാഗവ്യവസ്ഥയുടെ പേരിൽ നടക്കുന്ന മതപരവും സാമ്പത്തികവുമായ ചൂഷണത്തോടുള്ള ശക്തമായ വിമർശനമായിരുന്നു.

അതിനാൽ യേശുവിന്റെ സമീപനത്തെ “യാഗം തെറ്റാണ്” എന്നതിലുപരി, “യാഗത്തേക്കാൾ കരുണയും നീതിയും ദൈവത്തോടുള്ള സത്യസന്ധമായ ബന്ധവും പ്രധാനമാണ്” എന്ന നിലയിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.

യേശുവിന്റെ മരണവും പുതിയ യാഗസങ്കൽപ്പവും

ഇവിടെ ക്രിസ്തുമതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു വലിയ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു.

യേശുവിന്റെ മരണത്തിനു ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ മിശിഹായായി വിശ്വസിച്ചു. യേശുവിന്റെ മരണം അവർ യഹൂദ മതത്തിന്റെ ഭാഷയിലും പ്രതീകങ്ങളിലുമാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്. പ്രത്യേകിച്ച് പുതിയ ഉടമ്പടി, പെസഹാ, യാഗം, രക്തം, പ്രായശ്ചിത്തം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ യേശുവിന്റെ മരണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

പിന്നീട് ക്രിസ്തീയ ദൈവശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു ശക്തമായ വ്യാഖ്യാനം രൂപപ്പെട്ടു: യേശുവിന്റെ മരണം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ യാഗം; പഴയ യാഗങ്ങൾ അതിലേക്ക് ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചിരുന്ന പ്രതീകങ്ങളായിരുന്നു.

എബ്രായർക്കുള്ള ലേഖനത്തിൽ ഈ ആശയം വളരെ വ്യക്തമായി വികസിക്കുന്നു. യേശുവിനെ മഹാപുരോഹിതനായും ഒരിക്കൽ എന്നേക്കുമായി അർപ്പിക്കപ്പെട്ട യാഗമായും അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ചരിത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ, ഇത് യേശു തന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ച് തന്നെ നൽകിയ ഒരു വിശദീകരണമല്ല; യേശുവിന്റെ മരണത്തിനു ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുയായികൾ യഹൂദ യാഗപരമ്പരയുടെ ഭാഷ ഉപയോഗിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തിന് അർത്ഥം നൽകുകയും ചെയ്തതിന്റെ ഫലമായും ഇതിനെ കാണാം.

അങ്ങനെ യേശുവിന്റെ മരണത്തെ യാഗമായി മനസ്സിലാക്കുന്നത് ക്രിസ്തീയ വിശ്വാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ ഒരു ദൈവശാസ്ത്ര വ്യാഖ്യാനമായി വളർന്നു.

അപ്പം, വീഞ്ഞ്, യേശുവിന്റെ സ്മരണം

ആദ്യകാല ക്രിസ്ത്യാനികൾ ഒന്നിച്ചുകൂടുമ്പോൾ അപ്പവും വീഞ്ഞും ഉപയോഗിച്ച് യേശുവിന്റെ അവസാന അത്താഴത്തെയും മരണത്തെയും അനുസ്മരിച്ചു. പിന്നീട് ഈ ആചാരം ക്രിസ്തീയ ആരാധനയുടെ കേന്ദ്രഘടകമായി മാറി.

വിവിധ ക്രിസ്തീയ പാരമ്പര്യങ്ങൾ ഇതിന്റെ അർത്ഥത്തെ വ്യത്യസ്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്: യേശുവിന്റെ മരണത്തിന്റെ സ്മരണം ക്രിസ്തീയ ആരാധനയുടെ തുടക്കം മുതൽ തന്നെ പ്രധാനപ്പെട്ടതായിരുന്നു.

ഇങ്ങനെ ഒരു പുരാതന യാഗത്തിന്റെ ഭാഷ പുതിയൊരു മതസമൂഹത്തിൽ പുതിയ അർത്ഥം സ്വീകരിച്ചു.

AD 70: യഹൂദ യാഗവ്യവസ്ഥയുടെ അന്ത്യം

യേശുവിന്റെ കാലത്ത് യെരുശലേം ദേവാലയത്തിൽ യാഗങ്ങൾ നടന്നിരുന്നു. എന്നാൽ AD 70-ൽ റോമാക്കാർ യെരുശലേം ദേവാലയം നശിപ്പിച്ചതോടെ ദേവാലയകേന്ദ്രിതമായ യാഗവ്യവസ്ഥ അവസാനിച്ചു.

അതോടൊപ്പം പുരോഹിതന്മാരെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്ന ആ സംവിധാനവും അവസാനിച്ചു.

എന്നാൽ അതിശയകരമായ കാര്യം ഇതാണ്: യാഗമില്ലാതായതോടെ യഹൂദമതം അവസാനിച്ചില്ല.

യഹൂദമതം പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിതമായി. പ്രാർത്ഥന, തോറാ പഠനം, ദാനം, മതനിയമങ്ങളുടെ അനുഷ്ഠാനം, കുടുംബ-സമുദായ ജീവിതം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു.

ഇത് മതചരിത്രത്തിലെ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു പാഠമാണ്: ഒരു മതത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആചാരം ഇല്ലാതായാലും, ആ മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വിശ്വാസജീവിതം പുതിയ രൂപത്തിൽ തുടരാൻ കഴിയും.

ഇന്ന് യഹൂദമതത്തിൽ ദേവാലയത്തിലെ പുരാതന മൃഗയാഗവ്യവസ്ഥ നിലവിലില്ല. ചില യഹൂദ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ഭാവിയിൽ ദേവാലയം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും യാഗം പുനരാരംഭിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമെന്ന പ്രതീക്ഷകൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിനെ എല്ലാ യഹൂദരും ഒരേ രീതിയിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു എന്നു പറയാനാവില്ല.

ഇസ്ലാമിലെ ഖുർബാനി

ഏകദേശം ആറു നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുശേഷം ഉദിച്ച ഇസ്ലാമിലും മൃഗബലിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആചാരം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈദുൽ അദ്ഹായിലെ ഉദ്ഹിയ്യ/ഖുർബാനി അതിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ്. ഹജ്ജുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില സാഹചര്യങ്ങളിലും മൃഗബലി നടക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു വ്യത്യാസമുണ്ട്.

ഖുർആൻ 22:37-ൽ പറയുന്നത്:

“അവയുടെ മാംസമോ രക്തമോ അല്ലാഹുവിൽ എത്തുകയില്ല; നിങ്ങളുടെ ദൈവഭക്തിയാണ് അവനിൽ എത്തുന്നത്.”

ഇത് യാഗത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെ വളരെ വ്യക്തമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു.

മൃഗത്തിന്റെ രക്തം ദൈവത്തെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നതാണ് പ്രധാന കാര്യമല്ല. മനുഷ്യന്റെ ഭക്തി, അനുസരണം, ദൈവബോധം എന്നിവയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഇസ്ലാമിലും മൃഗബലി നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിന്റെ മതപരമായ അർത്ഥം പുരാതന യാഗസങ്കൽപ്പങ്ങളുമായി പൂർണ്ണമായി ഒന്നല്ല.

നമുക്ക് ഇന്നും യാഗം ആവശ്യമാണോ?

ഇവിടെയാണ് യാഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പ്രധാന ചോദ്യം ഉയരുന്നത്.

നമ്മുടെ പൂർവികർ ഒരു ആചാരം അനുഷ്ഠിച്ചിരുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം നാം അതേ ആചാരം അതേ അർത്ഥത്തിൽ തുടരേണ്ടതുണ്ടോ?

ഒരു ആചാരത്തിന്റെ അർത്ഥം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ആ സാഹചര്യവും ലോകവീക്ഷണവും ദൈവസങ്കൽപ്പവും മാറുമ്പോൾ ആ ആചാരത്തിന്റെ അർത്ഥവും മാറാം.

പുരാതന മനുഷ്യന് ദൈവത്തെ സമീപിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രധാന മാർഗമായി യാഗം തോന്നിയിരിക്കാം. എന്നാൽ ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ മാറിയാൽ, ദൈവവും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ മാറിയാൽ, ആ പഴയ ആചാരത്തിന്റെ പ്രസക്തിയെക്കുറിച്ച് വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്.

യഹൂദമതത്തിന്റെ ചരിത്രം നമ്മോട് പറയുന്നത് യാഗമില്ലാതെയും ഒരു മതസമൂഹത്തിന് അതിന്റെ വിശ്വാസജീവിതം തുടരാൻ കഴിയുമെന്ന് ആണ്.

ക്രിസ്തുമതത്തിന്റെ ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് ഒരു പുരാതന യാഗപരമ്പരയെ പുതിയ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ച് അതിന് പുതിയ അർത്ഥം നൽകാൻ കഴിയുമെന്ന് ആണ്.

ഇസ്ലാം കാണിക്കുന്നത് മൃഗബലി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ മാംസവും രക്തവുമല്ല, ദൈവഭക്തിയാണ് പ്രധാനം എന്ന് ഊന്നിപ്പറയാൻ കഴിയുമെന്ന് ആണ്.

അതുകൊണ്ട് ചോദ്യം വെറും “യാഗം വേണമോ വേണ്ടയോ?” എന്നതല്ല.

അതിലും ആഴമുള്ള ചോദ്യം:

“യാഗം എന്ന ആചാരത്തിന് പിന്നിൽ മനുഷ്യൻ അന്വേഷിച്ചിരുന്നത് എന്തായിരുന്നു? ഇന്ന് അതേ ആത്മീയ ആവശ്യം നിറവേറ്റാൻ അതേ ആചാരം തന്നെയാണോ ആവശ്യമായത്?”

യേശുവിന്റെ ഉപദേശത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ദൈവത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ എന്തെങ്കിലും കൊടുക്കുന്നതിനേക്കാൾ മനുഷ്യനെ സ്നേഹിക്കുക, കരുണ കാണിക്കുക, നീതി പാലിക്കുക, ക്ഷമിക്കുക, ദൈവത്തെ പിതാവായി വിശ്വസിക്കുക എന്നിവയ്ക്കാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്.

അങ്ങനെയെങ്കിൽ, യാഗത്തിന്റെ ചരിത്രം നമ്മെ ഒരു പഴയ ആചാരത്തിന്റെ കഥ മാത്രമല്ല പഠിപ്പിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ദൈവസങ്കൽപ്പം എങ്ങനെ മാറിവന്നു എന്നും, അതോടൊപ്പം മതാചാരങ്ങളുടെ അർത്ഥം എങ്ങനെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു എന്നും അത് നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു.

ഒടുവിൽ, ഒരു ആചാരം എത്ര പുരാതനമാണെന്നതല്ല അതിന്റെ മൂല്യം നിർണയിക്കുന്നത്. അത് മനുഷ്യനെ എന്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്—ഭയത്തിലേക്കോ, ദൈവപ്രീതി നേടാനുള്ള ശ്രമത്തിലേക്കോ, അതോ സ്നേഹത്തിലേക്കും കരുണയിലേക്കും നീതിയിലേക്കുമോ—എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം.