മുഹമ്മദിന്റെ ആത്മീയ വളർച്ചയും ഇസ്ലാമിന്റെ രൂപീകരണവും

അബ്രഹാമിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയെന്ന നിലയിൽ ഇസ്ലാമിനെ മനസ്സിലാക്കുക

ഇസ്ലാം ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ അറേബ്യയിൽ പെട്ടെന്ന് ഒരു പുതിയ മതമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതാണെന്ന് കരുതുന്നത് അതിന്റെ രൂപീകരണത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കില്ല. മുഹമ്മദിന്റെ മതബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയും ഇസ്ലാമിന്റെ രൂപീകരണവും നോക്കുമ്പോൾ, അതിനു പിന്നിൽ നിലനിന്നിരുന്ന വലിയ മത-സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മുഹമ്മദ് ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്ത് അറേബ്യ മതപരമായി ഒറ്റപ്പെട്ട ലോകമായിരുന്നില്ല. വിവിധ അറേബ്യൻ മതവിശ്വാസങ്ങൾക്കൊപ്പം യഹൂദ-ക്രിസ്തീയ പാരമ്പര്യങ്ങളും അറേബ്യയിലും അതിന്റെ ചുറ്റുപാടുകളിലും നിലനിന്നിരുന്നു. അബ്രഹാം, മോശെ, പ്രവാചകന്മാർ, യേശു, മറിയം, വെളിപ്പാട്, അന്ത്യവിധി, ഏകദൈവവിശ്വാസം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ഈ വിശാലമായ മതലോകത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് മുഹമ്മദിന്റെ മതബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

1. ഏകദൈവ വിശ്വാസത്തിലേക്കുള്ള ഉണർവ്

മുഹമ്മദിന്റെ സന്ദേശത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഒരു പ്രധാന ബോധ്യം കാണാം: ദൈവം ഏകനാണ്; മനുഷ്യൻ അവനോട് ഉത്തരവാദിയാണ്.

അറേബ്യൻ ബഹുദൈവവിശ്വാസത്തെയും വിഗ്രഹാരാധനയെയും വിമർശിച്ചുകൊണ്ട് മുഹമ്മദ് മനുഷ്യരെ ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിലേക്ക് വിളിച്ചു. എന്നാൽ അത് വെറും ഒരു ദൈവശാസ്ത്രപരമായ ആശയം മാത്രമായിരുന്നില്ല.

ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിന് ഒരു നൈതിക അർത്ഥവും ഉണ്ടായിരുന്നു.

ഒരു ദൈവമേയുള്ളൂ എങ്കിൽ മനുഷ്യനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ദൈവത്തിന്റെ മുമ്പിലുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടണം. ദരിദ്രരോടുള്ള അവഗണന, അനീതി, ചൂഷണം, അഹങ്കാരം, സാമൂഹിക അസമത്വം എന്നിവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു സന്ദേശം അതോടൊപ്പം ഉയർന്നുവന്നു.

അതുകൊണ്ട് ആദ്യഘട്ടത്തിൽ സന്ദേശത്തെ ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം:

ഏകദൈവവിശ്വാസം → ദൈവത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം → മാനസാന്തരം → നൈതിക ജീവിതം

---

2. ഏകദൈവ വിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് അബ്രഹാമിക പാരമ്പര്യത്തിലേക്ക്

അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ മുഹമ്മദിന്റെ സന്ദേശത്തിന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ചരിത്രബോധം ലഭിക്കുന്നു.

മുഹമ്മദ് തന്റെ സന്ദേശത്തെ ഒരു പുതിയ മതത്തിന്റെ കണ്ടുപിടിത്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നില്ല. പകരം, അത് അബ്രഹാമിന്റെ വിശ്വാസത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നു.

അബ്രഹാം ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറുന്നു. മോശെയും മറ്റു പ്രവാചകന്മാരും അതേ ദൈവത്തിൽ നിന്നുള്ള വെളിപ്പാടിന്റെ വാഹകരായി കാണപ്പെടുന്നു. യേശുവും ഈ പ്രവാചകപരമ്പരയിലെ ഒരാളായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

അതിനാൽ ഇസ്ലാമിന്റെ ആത്മബോധത്തിൽ ചരിത്രം ഇങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു:

അബ്രഹാം → മോശെ → പ്രവാചകന്മാർ → യേശു → മുഹമ്മദ്

ഇത് പുതിയതായി മറ്റൊരു ദൈവത്തെ അവതരിപ്പിക്കുന്ന കഥയല്ല. മറിച്ച്, ഒരേ ദൈവത്തിന്റെ വെളിപ്പാടിന്റെ പാരമ്പര്യം മനുഷ്യർ കാലക്രമത്തിൽ തെറ്റിദ്ധരിക്കുകയോ മാറ്റിമറിക്കുകയോ ചെയ്തപ്പോൾ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ വിശ്വാസത്തെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കാനുള്ള ശ്രമമായാണ് മുഹമ്മദ് തന്റെ ദൗത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്.

---

3. യഹൂദമതത്തോടും ക്രിസ്തുമതത്തോടും ഒരേസമയം ബന്ധവും വിയോജിപ്പും

ഇവിടെയാണ് മുഹമ്മദിന്റെ മതചിന്തയുടെ പ്രത്യേകത കാണുന്നത്.

മുഹമ്മദ് യഹൂദമതത്തെയും ക്രിസ്തുമതത്തെയും പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കുന്നില്ല. അവയുടെ പ്രവാചകന്മാരെയും വെളിപ്പാട് പാരമ്പര്യത്തെയും അംഗീകരിക്കുന്ന നിരവധി ഘടകങ്ങൾ ഇസ്ലാമിലുണ്ട്.

അതേസമയം, അവയുടെ ചില അടിസ്ഥാന അവകാശവാദങ്ങളെ അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നുമില്ല.

യഹൂദമതത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ, ഇസ്രായേൽ ജനതയുടെ പ്രത്യേക തിരഞ്ഞെടുപ്പിനെക്കാൾ വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു സാർവത്രിക സമൂഹത്തിനാണ് ഇസ്ലാം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്.

ക്രിസ്തുമതത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ, യേശുവിനെ ദൈവപുത്രനായി കാണുന്നതും ത്രിത്വം പോലുള്ള ആശയങ്ങളും ഇസ്ലാം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.

അതിനാൽ ഇസ്ലാമിന്റെ നിലപാട് ലളിതമായി “യഹൂദമതത്തെയും ക്രിസ്തുമതത്തെയും പിന്തുടരുക” എന്നതല്ല.

അതിനു പകരം അതിന്റെ അവകാശവാദം ഇതുപോലെയാണ്:

യഹൂദമതവും ക്രിസ്തുമതവും അബ്രഹാമിക വെളിപ്പാടിന്റെ പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നുള്ളവയാണ്; എന്നാൽ ആ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഏകദൈവവിശ്വാസം വീണ്ടും വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതാണ് ഇസ്ലാമിന്റെ “പുനഃസ്ഥാപനം” എന്ന സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പ്രധാന താക്കോൽ.

---

4. എന്നാൽ യഹൂദമതം ഒരു പ്രധാന മാതൃകയായിരുന്നോ?

ഇവിടെയാണ് ഇസ്ലാമിന്റെ രൂപീകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും രസകരമായ ഒരു ചരിത്രചോദ്യം ഉയരുന്നത്.

ക്രിസ്തുമതം യേശു, മറിയം, വെളിപ്പാട്, രക്ഷ, അന്ത്യവിധി തുടങ്ങിയ നിരവധി ആശയങ്ങൾക്കുള്ള ഒരു പ്രധാന പശ്ചാത്തലമായിരുന്നെങ്കിലും, ഒരു ഏകദൈവവിശ്വാസം എങ്ങനെ ഒരു സമുദായത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ജീവിതക്രമമായി മാറുന്നു എന്നതിന്റെ ശക്തമായ മാതൃക യഹൂദമതം നൽകുന്നുണ്ട്.

യഹൂദമതത്തിൽ ദൈവവിശ്വാസം ആരാധനയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല.

ദൈവത്തിന്റെ വെളിപ്പാട് → ന്യായപ്രമാണം → സമൂഹം → സാമൂഹിക ജീവിതം

എന്ന ബന്ധം അവിടെ കാണാം.

തോറാ ആരാധനയെ മാത്രമല്ല, കുടുംബജീവിതം, ഭക്ഷണരീതി, ഉത്സവങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ, നീതി, സമൂഹത്തിന്റെ ക്രമീകരണം തുടങ്ങിയ നിരവധി കാര്യങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു വിശാലമായ നിയമ-ഉടമ്പടി പാരമ്പര്യമായിരുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇസ്ലാമിന്റെ രൂപീകരണത്തെ നോക്കുമ്പോൾ ശ്രദ്ധേയമായ ചില സാമ്യങ്ങൾ കാണാം.

യഹൂദമതം:

ദൈവം → വെളിപ്പാട് → തോറാ → ഉടമ്പടി സമൂഹം → സാമൂഹിക ക്രമം

ഇസ്ലാം:

ദൈവം → വെളിപ്പാട് → ഖുർആൻ → ഉമ്മത്ത് → മത-സാമൂഹിക ക്രമം

ഇത് ഇസ്ലാം യഹൂദമതത്തിന്റെ ഒരു പകർപ്പാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ഇരു പാരമ്പര്യങ്ങളിലും മതം വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ വിശ്വാസത്തിൽ ഒതുങ്ങാതെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സമഗ്രമായ ക്രമമായി കാണപ്പെടുന്നു.

---

5. “ദീൻ” എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം

ഇവിടെയാണ് dīn എന്ന ഇസ്ലാമിക ആശയം വളരെ പ്രധാനമാകുന്നത്.

ആധുനിക പാശ്ചാത്യ സാഹചര്യത്തിൽ “religion” എന്നു പറയുമ്പോൾ പലപ്പോഴും വിശ്വാസം, ആരാധന, ആത്മീയത, മതപരമായ ആചാരങ്ങൾ എന്നിവയാണ് ആദ്യം മനസ്സിൽ വരുന്നത്.

എന്നാൽ ഇസ്ലാമിക ചിന്തയിൽ dīn എന്ന ആശയം അതിനേക്കാൾ വിശാലമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

അത് ദൈവത്തോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധത്തോടൊപ്പം:

• വിശ്വാസം,
• ആരാധന,
• നൈതികത,
• സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ,
• നിയമം,
• സമൂഹജീവിതം,
• പൊതുജീവിതം

എന്നിവയെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ജീവിതക്രമമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.

അതിനാൽ ഇസ്ലാമിന്റെ രൂപീകരണത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധിക്കണം:

മതം = സ്വകാര്യ വിശ്വാസവും ആരാധനയും

എന്ന ആധുനിക ധാരണയും,

ദീൻ = ദൈവത്തിന്റെ അധികാരത്തിന് കീഴിലുള്ള സമഗ്രമായ ജീവിതക്രമം

എന്ന ഇസ്ലാമിക ധാരണയും ഒരുപോലെയല്ല.

---

6. മക്കയിൽ നിന്ന് മദീനയിലേക്ക്: ഒരു നിർണായക മാറ്റം

മുഹമ്മദിന്റെ മതപരമായ വളർച്ചയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ മക്കാ-മദീന കാലഘട്ടങ്ങളിലെ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്.

മക്കയിൽ അദ്ദേഹം പ്രധാനമായും ഒരു പ്രവാചകനും പ്രസംഗകനുമാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ:

• ഏകദൈവവിശ്വാസം,
• മാനസാന്തരം,
• ദൈവവിധി,
• പുനരുത്ഥാനം,
• നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വം,
• ദരിദ്രരോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം

എന്നിവയാണ്.

എന്നാൽ മദീനയിൽ ഒരു പുതിയ സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ഒരു സമൂഹമുണ്ട്.

ഒരു സമൂഹത്തിന് വേണ്ടത്:

• ആരാധനാക്രമം,
• സാമൂഹിക നിയമങ്ങൾ,
• കുടുംബനിയമങ്ങൾ,
• സാമ്പത്തിക ക്രമം,
• തർക്കപരിഹാരം,
• യുദ്ധവും സമാധാനവും,
• മറ്റു സമൂഹങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം,
• രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം

തുടങ്ങിയവയാണ്.

അങ്ങനെ പ്രവാചകന്റെ സന്ദേശം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതക്രമമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ഇസ്ലാം ഒരു വിശ്വാസസന്ദേശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഉമ്മത്തായും പിന്നീട് സമഗ്രമായ ദീൻ എന്ന ആശയമായി വികസിക്കുന്നതും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്.

---

7. ഇസ്ലാം അപ്പോൾ എന്താണ് പുതുതായി ചെയ്യുന്നത്?

ഇസ്ലാം യഹൂദമതത്തെയും ക്രിസ്തുമതത്തെയും വെറും പകർത്തുന്നില്ല.

അത് അവയുമായി സംവദിക്കുന്നു, അവയിലെ ചില ആശയങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു, ചിലത് നിരസിക്കുന്നു, ചിലത് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഇസ്ലാമിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഏറ്റവും ഉചിതമായ പദം ഒരുപക്ഷേ “പുനഃസംഘടന” ആയിരിക്കും.

പുരാതന അബ്രഹാമിക പാരമ്പര്യത്തിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെ എടുത്ത് അവയെ ഒരു പുതിയ പ്രവാചക ദർശനത്തിൽ പുനഃക്രമീകരിക്കുകയാണ്.

ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം സാർവത്രികവൽക്കരണമാണ്.

പുരാതന ഇസ്രായേൽ ഒരു പ്രത്യേക ജനതയും ഭൂമിയും കേന്ദ്രീകരിച്ച ഉടമ്പടി സമൂഹമായിരുന്നു.

ഇസ്ലാം ആ മാതൃകയെ ഒരു വിശ്വാസസമൂഹത്തിലേക്ക് വിപുലീകരിക്കുന്നു:

ഇസ്രായേൽ → ഒരു പ്രത്യേക ഉടമ്പടി ജനത

ഉമ്മത്ത് → വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സാർവത്രിക സമൂഹം

അതിനാൽ ഇസ്ലാം പുരാതന ഇസ്രായേലിനെ പകർത്തിയതല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ചില ഘടനാപരമായ സവിശേഷതകളെ സാർവത്രികമാക്കി പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ചു എന്നു പറയുന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യം.

---

8. അപ്പോൾ “ഇസ്ലാം ഒരു പുതിയ മതമാണോ?”

ഒരു ചരിത്രകാരന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഇസ്ലാം തീർച്ചയായും ഒരു പുതിയ മതപാരമ്പര്യമായി രൂപപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ അതിന്റെ സ്വയംബോധം അങ്ങനെയല്ല.

ഇസ്ലാം സ്വയം പറയുന്നത് ഏകദേശം ഇതാണ്:

“ഞങ്ങൾ പുതിയൊരു ദൈവത്തെ കൊണ്ടുവന്നിട്ടില്ല. അബ്രഹാം ആരാധിച്ച അതേ ഏകദൈവത്തെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്. മുൻകാല പ്രവാചകന്മാരുടെ സന്ദേശം തന്നെയാണ് ഞങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. മനുഷ്യർ മറന്നുപോയ യഥാർത്ഥ ഏകദൈവവിശ്വാസത്തെ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുകയാണ്.”

അതുകൊണ്ട് ചരിത്രപരമായും ദൈവശാസ്ത്രപരമായും രണ്ട് ഭാഷകൾ ഒരേസമയം ഉപയോഗിക്കേണ്ടിവരും.

ചരിത്രപരമായി:
ഇസ്ലാം ഒരു പുതിയ മതപാരമ്പര്യമായി രൂപപ്പെട്ടു.

ഇസ്ലാമിക ആത്മബോധത്തിൽ:
ഇസ്ലാം പുതിയ മതമല്ല; പുരാതന അബ്രഹാമിക വിശ്വാസത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനമാണ്.

ഈ രണ്ടു വ്യത്യാസങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാതെ ഇസ്ലാമിന്റെ ഉത്ഭവത്തെ ശരിയായി വിലയിരുത്താൻ കഴിയില്ല.

---

9. അതിനാൽ മുഹമ്മദിന്റെ ആത്മീയ വളർച്ചയെ എങ്ങനെ ചുരുക്കാം?

അത് ഒരു തുടർച്ചയായ യാത്രയായി കാണാം:

അറേബ്യൻ മതലോകം
↓
ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിലേക്കുള്ള ഉണർവ്
↓
മാനസാന്തരത്തിന്റെയും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെയും ആഹ്വാനം
↓
അബ്രഹാമിക പാരമ്പര്യവുമായി സ്വയം തിരിച്ചറിവ്
↓
യഹൂദ-ക്രിസ്തീയ പാരമ്പര്യങ്ങളുമായുള്ള സംവാദം
↓
അവയുടെ ചില ആശയങ്ങളുടെ അംഗീകാരവും ചിലതിന്റെ നിരാകരണവും
↓
അബ്രഹാമിന്റെ യഥാർത്ഥ വിശ്വാസത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനമെന്ന സ്വബോധം
↓
വിശ്വാസികളുടെ ഉമ്മത്തിന്റെ രൂപീകരണം
↓
ദീൻ എന്ന സമഗ്രമായ ജീവിതക്രമത്തിന്റെ വികസനം
↓
മതം, നിയമം, സമൂഹം, പൊതുജീവിതം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഇസ്ലാമിക ക്രമം

---

ഉപസംഹാരം

അതുകൊണ്ട് ഇസ്ലാമിന്റെ ഉത്ഭവത്തെ “ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ അറേബ്യയിൽ പെട്ടെന്ന് ഉണ്ടായ ഒരു പുതിയ മതം” എന്നതിലുപരി, അബ്രഹാമിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ പുനർവായനയും പുനഃസംഘടനയും എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് കൂടുതൽ ഉൾക്കാഴ്ച നൽകുന്നു.

മുഹമ്മദ് തന്റെ കാലത്തെ യഹൂദ-ക്രിസ്തീയ പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി പരിചിതമായിരുന്ന ഒരു മതലോകത്തിനുള്ളിലാണ് തന്റെ സന്ദേശം രൂപപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാൽ അദ്ദേഹം യഹൂദനോ ക്രിസ്ത്യാനിയോ ആകാൻ ശ്രമിച്ചില്ല. അവരിൽ നിന്നുള്ള പാരമ്പര്യങ്ങളെ ഒരു പുതിയ പ്രവാചക ദർശനത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയായിരുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ യഹൂദമതത്തിലെ “ദൈവം–വെളിപ്പാട്–നിയമം–സമൂഹം” എന്ന ഘടനാപരമായ മാതൃകയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചതായി കാണാം. അതിനെ ഇസ്ലാം കൂടുതൽ സാർവത്രികമായ ഒരു വിശ്വാസസമൂഹത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിച്ചു.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഇസ്ലാമിന്റെ പ്രത്യേകത അതിലെ ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിൽ മാത്രം അല്ല. ദൈവത്തിന്റെ വെളിപ്പാടിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഒരു സമഗ്രമായ സമൂഹജീവിതം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ് അതിന്റെ പ്രത്യേകത.

ഇവിടെയാണ് ഇസ്ലാമിന്റെ dīn എന്ന ആശയം മനസ്സിലാക്കുന്നത് നിർണായകമാകുന്നത്.

പുരാതന ഇസ്രായേലിൽ:
ദൈവത്തിന്റെ ഉടമ്പടി → തോറാ → ജനത → സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ക്രമം

ഇസ്ലാമിൽ:
ദൈവത്തിന്റെ വെളിപ്പാട് → ദീൻ → ഉമ്മത്ത് → സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ക്രമം

യേശുവിന്റെ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ:
ദൈവരാജ്യം → ശിഷ്യത്വം → പുതുക്കപ്പെട്ട സമൂഹം → അധികാരത്തോടുള്ള പുതിയ ബന്ധം

ഈ മൂന്നാമത്തെ ഘടകമാണ് പിന്നീട് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടത്. കാരണം, യേശു ഇസ്രായേലിന്റെ ദൈവരാജ്യ പാരമ്പര്യം ഏറ്റെടുത്തപ്പോൾ അതിനെ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക ദിശയിലേക്ക് മാറ്റിയോ? എന്ന ചോദ്യം, മുഹമ്മദിന്റെ ദീൻ-ഉമ്മത്ത് മാതൃകയുമായുള്ള താരതമ്യത്തിൽ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ഗവേഷണചോദ്യമായി മാറുന്നു.